Giả thiết hay giả thuyết? Phân biệt và cách dùng đúng

Giả thiết hay giả thuyết đều là từ đúng chính tả, nhưng mang hai nghĩa khác nhau mà nhiều người vẫn nhầm. Trong bài viết này, Luận Văn 1080 sẽ giúp bạn phân biệt rõ hai khái niệm này, kèm ví dụ và mẹo ghi nhớ để bạn có thể dùng chính xác trong học tập lẫn nghiên cứu.

1. Giả thiết là gì?

Để phân biệt giả thiết hay giả thuyết, trước hết cần hiểu đúng từng từ. Giả thiết là điều được cho trước và được coi là đúng, dùng làm căn cứ để suy luận, tính toán hoặc chứng minh. Bản thân giả thiết không cần chứng minh.

Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê), giả thiết có hai nghĩa:

• Trong toán học: điều cho trước trong một định lý hay bài toán, làm căn cứ để suy ra kết luận.
• Trong suy luận nói chung: điều được coi như có thật, nêu ra làm cơ sở để phân tích, lập luận.

Ví dụ: Đề bài “Cho tam giác ABC có AB = 9 cm…” thì AB = 9 cm là giả thiết. Đây là dữ kiện đề bài cho sẵn để bạn dùng khi tính toán, chứng minh. Vì vậy, bài hình học thường được trình bày theo cặp Giả thiết (GT) – Kết luận (KL).

Trong nghiên cứu khoa học, giả thiết là điều kiện giả định của một quan sát hoặc thí nghiệm. 

Ví dụ: Câu “nước sôi ở 100°C” chỉ đúng với hai giả thiết: nước nguyên chất và áp suất 1 atm. Khi giả thiết thay đổi, kết luận cũng đổi theo. Ở độ cao khoảng 2.245 m, áp suất thấp hơn nên nước chỉ sôi ở khoảng 93°C.

Lưu ý: Giả thiết là điều được thiết lập sẵn. Nó là nền móng có sẵn, không phải điều cần chứng minh. Từ tiếng Anh tương đương là assumption.

Giả thiết là gì?

Tìm hiểu thêm: Mô hình là gì

2. Giả thuyết là gì?

Nếu giả thiết là điều cho trước thì giả thuyết là điều được nêu ra tạm thời và cần chứng minh. Đây là điểm mấu chốt để phân biệt giả thiết hay giả thuyết.

Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê), giả thuyết là điều tạm nêu ra trong khoa học, chưa được chứng minh hay kiểm nghiệm, để giải thích một hiện tượng hoặc bản chất của sự vật. Từ tiếng Anh tương đương là hypothesis.

Trong phương pháp luận nghiên cứu khoa học, giả thuyết là nhận định sơ bộ hay luận điểm mà tác giả cần chứng minh. Theo GS.TS Vũ Cao Đàm, sau khi đặt câu hỏi nghiên cứu, người nghiên cứu đưa ra giả thuyết. Mọi luận cứ và phương pháp phía sau đều nhằm chứng minh giả thuyết đó.

Một giả thuyết khoa học cần có cơ sở (dựa trên quan sát hoặc nghiên cứu trước), kiểm chứng được, và thường được phát biểu theo dạng “Nếu… thì…”.

Ví dụ: “Nếu học sinh ngủ đủ 8 tiếng mỗi đêm thì kết quả kiểm tra sẽ cao hơn.” Đây là giả thuyết, cần thu thập và phân tích dữ liệu để kiểm chứng. Nếu dữ liệu ủng hộ, giả thuyết được chấp nhận. Nếu không, nó bị bác bỏ hoặc được điều chỉnh.

Lưu ý: Giả thuyết là điều được nêu ra để chứng minh. Nó là câu trả lời dự kiến và chưa phải là sự thật đã được xác nhận.

Giả thuyết là gì?

3. Giả thiết hay giả thuyết, từ nào viết đúng trong từng ngữ cảnh?

Vậy giả thiết hay giả thuyết, đâu mới là từ đúng? Câu trả lời là cả hai từ này đều đúng chính tả. Điều bạn cần xác định là từ nào phù hợp với ngữ cảnh bạn đang viết.

Ví dụ:

• Giả thiết: “Từ giả thiết AB = AC, ta chứng minh được tam giác ABC cân.” 
• Giả thuyết: “Nhóm nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng vi nhựa làm giảm khả năng sinh sản của cá.”

Giả thiết hay giả thuyết, từ nào viết đúng trong từng ngữ cảnh?

Tìm hiểu thêm: Đề cương luận văn

4. Nguyên nhân khiến nhiều người nhầm lẫn giữa giả thiết và giả thuyết

Có ba nguyên nhân chính khiến nhiều người vẫn phân vân giả thiết hay giả thuyết:

• Cách phát âm gần như giống nhau: Hai từ chỉ khác nhau ở vần “iêt” và “uyêt”. Ở một số vùng, đặc biệt là ở Nam Bộ, âm “uy” thường được đọc lướt nên “thuyết” nghe gần như “thiết”. Nghe nhầm dẫn đến viết nhầm, rồi cách dùng sai cứ thế lan rộng.
• Chưa hiểu rõ nghĩa của từng từ: Nhiều người nghĩ hai từ có cùng nghĩa, chỉ khác cách đọc. Thực tế, đây là hai từ Hán Việt có gốc khác nhau: giả thiết (假設); giả thuyết (假說).
• Cùng xuất hiện trong môi trường học thuật: Cả hai đều phổ biến trong toán học, khoa học và nghiên cứu, lại cùng mang ý “giả định”. Ngay cả trong tiếng Trung, từ 假設 (giả thiết) cũng có lúc được dùng với nghĩa “giả thuyết nghiên cứu”. Vì vậy, tài liệu dịch hoặc tham khảo từ nhiều nguồn dễ khiến ranh giới giữa hai từ bị mờ đi.

Nguyên nhân khiến nhiều người nhầm lẫn giữa giả thiết và giả thuyết

5. Ví dụ đặt câu với giả thiết và giả thuyết

Cách nhanh nhất để không còn băn khoăn giả thiết hay giả thuyết là xem hai từ này được dùng thế nào trong từng hoàn cảnh cụ thể. Cùng Luận Văn 1080 xem các ví dụ về 2 khái niệm này dưới đây:

5.1. Ví dụ với từ giả thiết

Giả thiết thường đi kèm các cụm như “theo giả thiết”, “từ giả thiết”, “với giả thiết rằng”. Những cụm này cho thấy đó là điều được cho sẵn.

• Toán học: Định lý “Hai góc đối đỉnh thì bằng nhau” có giả thiết là hai góc đối đỉnh, kết luận là hai góc đó bằng nhau.
• Giải bài tập: Theo giả thiết, tam giác ABC vuông tại A nên ta áp dụng được định lý Pythagore.
• Khoa học: Kết quả thí nghiệm được tính toán với giả thiết bỏ qua lực cản của không khí.
• Kinh tế: Mô hình dự báo được xây dựng dựa trên giả thiết lãi suất giữ ổn định trong năm tới.
• Đời sống: Cứ coi như giả thiết là kế hoạch diễn ra suôn sẻ, nhóm sẽ hoàn thành dự án trong 3 tháng.

5.2. Ví dụ với từ giả thuyết

Giả thuyết thường đi với các động từ như “đặt ra”, “đưa ra”, “kiểm chứng”, “bác bỏ”, “củng cố”. Những động từ này cho thấy đó là điều chưa được xác nhận.

• Nghiên cứu khoa học: Nhóm nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng thời gian dùng mạng xã hội càng nhiều thì chất lượng giấc ngủ của học sinh càng giảm.
• Lịch sử khoa học: Giả thuyết tách giãn đáy đại dương cho rằng vỏ Trái Đất mới hình thành dọc các dãy núi ngầm và lan rộng ra hai bên.
• Giả thuyết bị bác bỏ: Giả thuyết “sự sống tự sinh ra từ vật chất không sống” đã bị các thí nghiệm khoa học bác bỏ.
• Điều tra: Cơ quan chức năng đang xem xét nhiều giả thuyết về nguyên nhân vụ cháy.
• Luận văn: Kết quả phân tích dữ liệu đã xác nhận giả thuyết H1 mà tác giả đề xuất.

Ví dụ với từ giả thuyết

6. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu khác nhau như thế nào?

Khi đã phân biệt được giả thiết hay giả thuyết, người làm nghiên cứu thường gặp thêm một 2 khái niệm dễ nhầm lẫn khác: câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. Hai khái niệm này luôn đi cùng nhau nhưng giữ vai trò khác nhau. 

Ví dụ:

• Câu hỏi nghiên cứu: Thời gian sử dụng mạng xã hội có ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ của học sinh THPT không?
• Giả thuyết nghiên cứu: Học sinh THPT dùng mạng xã hội trên 3 giờ mỗi ngày có chất lượng giấc ngủ thấp hơn nhóm dùng dưới 1 giờ.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu khác nhau như thế nào?

Tìm hiểu thêm: Mục tiêu nghiên cứu

7. Cách đặt giả thuyết nghiên cứu chuẩn trong khóa luận, luận văn

Nếu bạn vẫn còn băn khoăn giả thiết hay giả thuyết, phần này sẽ giúp bạn vừa dùng đúng thuật ngữ, vừa viết được một giả thuyết đạt chuẩn học thuật.

Tiêu chí của một giả thuyết nghiên cứu tốt

• Có cơ sở: xuất phát từ lý thuyết, tổng quan tài liệu hoặc nghiên cứu trước, không phải phỏng đoán cảm tính.
• Kiểm chứng được: có thể đo lường bằng dữ liệu và có khả năng bị bác bỏ.
• Rõ ràng, cụ thể: nêu đúng các biến, đối tượng và mối quan hệ cần kiểm định.
• Bám sát câu hỏi nghiên cứu: mỗi giả thuyết là câu trả lời dự kiến cho một câu hỏi nghiên cứu.

Các bước đặt giả thuyết nghiên cứu

Bước 1. Xác định câu hỏi nghiên cứu

Ví dụ: Sự hài lòng trong công việc có ảnh hưởng đến ý định nghỉ việc của nhân viên ngân hàng không?

Bước 2. Tổng quan tài liệu: Tìm hiểu lý thuyết và kết quả của các nghiên cứu trước để có cơ sở dự đoán.

Bước 3. Xác định các biến

• Biến độc lập (nguyên nhân): sự hài lòng trong công việc
• Biến phụ thuộc (kết quả): ý định nghỉ việc

Bước 4. Phát biểu giả thuyết bằng mệnh đề khẳng định

Có thể dùng dạng “Nếu… thì…” hoặc nêu mối quan hệ giữa các biến.

Ví dụ: Sự hài lòng trong công việc có tác động ngược chiều đến ý định nghỉ việc của nhân viên ngân hàng.

Bước 5. Mã hóa giả thuyết (với nghiên cứu định lượng) thành cặp giả thuyết thống kê:

• H0 (giả thuyết không): Không có mối quan hệ giữa sự hài lòng và ý định nghỉ việc.
• H1 (giả thuyết đối): Sự hài lòng có tác động ngược chiều đến ý định nghỉ việc.

Cách đặt giả thuyết nghiên cứu chuẩn trong khóa luận, luận văn

Hy vọng qua bài viết này, bạn đã có câu trả lời rõ ràng cho thắc mắc giả thiết hay giả thuyết. Cả hai từ đều đúng chính tả nhưng mang vai trò trái ngược nhau. Nếu bạn đang gặp khó khăn khi xây dựng giả thuyết, thiết kế nghiên cứu, đội ngũ chuyên gia tại Luận Văn 1080 luôn sẵn sàng đồng hành. Dịch vụ viết thuê luận văn của chúng tôi giúp bạn xây dựng đề tài chặt chẽ, đúng chuẩn học thuật và đúng tiến độ. 

Nguồn tài liệu:

1. Scientific hypothesis – Encyclopaedia Britannica: https://www.britannica.com/science/scientific-hypothesis
2. Formulate a Research Question or Hypothesis – Missouri State Library: https://mostate.libguides.com/prodev/formulate